NGUYEN NGOC RUNG|NHA VAN NGUYEN NGOC BAN VE DAN CHU | PleikuCafe | Nguoi yeu Pleiku | Tin tuc Pleiku | Con nguoi Pleiku | Que huong Pleiku | Cafe Pleiku

Phần 1. Nhà văn Nguyên Ngọc: Dân chủ không phải cái đem cho

Giải phóng đích thực bao giờ cũng là tự giải phóng. Dân chủ không phải là cái đem cho. Hơn ở đâu hết, trong giáo dục điều ấy càng rõ và thiết yếu.

- Được biết ông từng đứng lớp, bằng quan sát của mình, theo ông, có khác biệt nhiều không giữa học trò giỏi và học trò kém? Đó có phải là ở thái độ và kết quả học tập?

- Trước đây tôi có đi dạy, gần đây có đứng lớp, chưa nhiều, và có làm việc với sinh viên, cũng chưa thật nhiều lắm. Nhưng cũng đủ để tôi nhận ra một điều, đối với tôi là hết sức thú vị, tôi đã nhiều lần kiểm tra, thấy là đúng.

Điều ấy thế này: Nói chung không có học trò kém, có lẽ trừ một số ít trường hợp rất cá biệt, ở rất ít người có thể bị "tai nạn" tổn thương về mặt sinh lý thế nào đấy. Còn thì ở mỗi người, mỗi học sinh, mỗi sinh viên đều có một điểm gì đó đặc sắc.

- Nếu mỗi người đều có những tiềm năng đặc biệt thì theo ông tại sao trên thực tế, có người xuất sắc, có người không?

- Sở dĩ điều đó không bộc lộ ra có lẽ chủ yếu là vì hai nguyên nhân: Thứ nhất, chúng ta muốn mọi người đều giống nhau. Muốn đào tạo nên những người giống hệt nhau, có những đặc sắc y như nhau, mà nhân loại thì đa dạng đến vô tận, thậm chí trong suốt lịch sử không bao giờ có hai người hoàn toàn lặp lại.

- Vậy tức là nền GD của chúng ta đã sai ngay từ cách đặt vấn đề?

- Tôi nghĩ chính sự khác biệt của từng cá thể chứa đựng toàn bộ ý nghĩa, thiên chức, có thể cả nội dung của công cuộc thiêng liêng mà ta gọi là GD. Giáo dục trước hết phải bắt đầu bằng niềm tin rằng mọi người, mỗi người đều đặc sắc, đều chứa sâu trong mình, giấu kín trong mình một năng lực nào đó.

Tạo hóa không bất công với ai hết, ai cũng giỏi về một cái gì đó, người cái này, người cái khác. Không có niềm tin ấy thì không thể, cũng không nên làm GD.

Ý nghĩa của GD, thiên chức của nó, điều khiến nó là nghề cao quý nhất là ở chỗ nó làm công việc khó khăn và thú vị nhất, hay ho và hạnh phúc nhất: Tìm cho ra, phát hiện và giải phóng cái đặc sắc chìm ẩn trong mỗi học sinh, sinh viên.

Hoặc nói cho đúng hơn, GD là giúp cho mỗi con người, mỗi học sinh, mỗi sinh viên trước hết tin rằng mình là đặc sắc. Rằng mình có đặc sắc riêng, tự mình dò tìm và nhận ra được cái đặc sắc ấy, và tự giải phóng nó, vì mình và vì xã hội, để cho mình tự tin làm người đàng hoàng, và đem cái đặc sắc của mình cống hiến cho xã hội.

Như vậy, hiểu cho thật đúng, GD là một cuộc tìm kiếm và giải phóng. Người thầy tìm kiếm cái đặc sắc riêng ở mỗi người học. Người học tự tìm kiếm trong chính mình, tìm kiếm cho ra chỗ đặc sắc riêng của mình, cùng với, hợp tác khăng khít với người bạn lớn là người thầy. Một cuộc dò tìm, tự dò tìm đẹp nhất trong mọi dò tìm, khám phá ở đời.

Đánh thức

- Điều đó mang đến cho việc giảng dạy và học tập những ý nghĩa mới, khác hơn rất nhiều với những gì chúng ta đang cảm thấy, và dường như thấy sai ở một chỗ nào đó chưa xác định được?

- Có rất nhiều khía cạnh sâu sắc khi GD được nhìn và hiểu như vậy.

Trước hết GD sâu đậm tính nhân văn, và GD cũng dân chủ sâu sắc nhất. Nhân văn thì quá rõ rồi, vì nó nhằm giải phóng những gì tốt đẹp nhất ở con người. Con người càng đậm chất người khi biểu lộ được tất cả những gì tốt đẹp nhất trong mình.

Dân chủ, vì giải phóng đích thực bao giờ cũng là tự giải phóng. Dân chủ không phải là cái đem cho, dân chủ đem cho thì không phải là dân chủ, dân chủ là giúp cho người ta vùng lên tự giải phóng. Hơn ở đâu hết, trong GD điều ấy càng rõ và thiết yếu.

Như vậy GD quả là công cuộc vô cùng khó khăn, phức tạp, tinh tế (còn gì phức tạp, tinh tế hơn con người, từng con người), nhưng cũng là công việc luôn mới mẻ và đầy hạnh phúc, hạnh phúc nhất.

Luôn mới và hạnh phúc vì mỗi lần ta lại đứng trước một con người, một thế giới mới, khác biệt, chưa từng có, vô cùng bí mật, để mà bắt đầu một cuộc dò tìm và khám phá, giải phóng mới, chưa từng có.

Đi học là hạnh phúc vì được làm cuộc dò tìm trong thế giới của chính mình, đối với chính mình, cũng hết sức bí ẩn, tự khám phá và tự giải phóng. Nói theo cách nào đó, đi học là "tự sinh ra mỗi ngày".

Giáo dục là sáng tạo, sáng tạo không ngừng. Mỗi lần lại tạo ra và tự tạo ra tác phẩm mới, chưa từng có. Tôi thường nghĩ đến Tchékov khi bàn đến GD, khi nói về dạy và học. Định nghĩa công việc của người nghệ sĩ tạc tượng trên đá, Tchékov bảo: Tạc một khuôn mặt vào tảng đá là tước đi khỏi tảng đá tất cả những gì không phải là khuôn mặt.

Bởi vì khuôn mặt vốn đã có trong tảng đá rồi, giấu kín trong đó rồi. Người nghệ sĩ là người tin sự hiện diện còn chưa bộc lộ, còn bị giấu kín ấy, nhìn thấy nó qua đá, và bằng động tác gọi là "sáng tác" lột nó ra khỏi tảng đá vốn nhốt nó.

Mỗi lần lại đánh thức, mỗi lần làm một cuộc đánh thức, và vì là đánh thức những gì tốt đẹp nhất, hay ho, mạnh mẽ nhất trong từng con người giữa vô số người vốn vô cùng đa dạng, nên chẳng có cuộc đánh thức nào giống cuộc nào. Vừa cơ bản vừa sáng tạo không ngừng. Giáo dục vì thế là một khoa học và một nghệ thuật, khoa học và nghệ thuật khó nhất và đẹp nhất.

- Tức là GD phải luôn sáng tạo, không khô cứng, không áp đặt?

- "Thao tác" chủ yếu của GD là khêu gợi, GD tuyệt đối đối lập với áp đặt. Bởi vì, dù có giỏi đến mấy người thầy cũng chỉ có thể giải phóng được tiềm năng của người học bằng tác động sao đó, cho người học tự giải phóng được chính mình.

Như ai cũng đã biết, đối với một người là vậy, mà đối với một dân tộc cũng vậy, không tự giải phóng, không tự mình vùng dậy, bằng sức lực của chính mình thì chỉ là giải phóng giả, rốt cuộc nô lệ vẫn mãi nô lệ! Mãi tăm tối, âm u. Giáo dục bằng áp đặt thì chỉ làm cho người ta u mê thêm.

 

Phần 2. Cần nhận rõ vấn đề của dân tộc mình là gì

GD hé cho người học vừa thoáng thấy thế giới quanh mình, vừa lại hé mở cho thấy thế giới bên trong của chính mình, bắt đầu có ý thức về thế giới ấy, tự tò mò về mình, mong muốn và biết cách tự nhận ra mình, tự phát hiện...

- Làm thế nào để một người thầy có thể tác động đến tiềm năng của từng người trong lúc giảng dạy rất nhiều người bằng chỉ một nội dung bài giảng?

- Nếu hiểu GD là giải phóng, thì còn phải làm cuộc giải phóng với từng người, của từng người. Vì mỗi con người là một thế giới vô cùng riêng biệt, độc đáo. Đấy là thế giới đơn nhất, với những quy luật vận hành và phát triển đơn nhất, không giống ai, không ai thay thế được cho ai.

Người thầy giỏi là người dò tìm và giúp cho người học dò tìm, nắm hiểu được quy luật riêng đó, để họ tự giải phóng và phát triển, suốt đời. Cho nên theo tôi về nguyên tắc dạy học là dạy từng người, nói theo cách nào đó, là "một thầy một trò".

Người thầy cần biết từng em học sinh hay sinh viên, hiểu từng em, làm việc với từng em, đi cùng với từng em trong cuộc dò tìm, tự dò tìm, tự giải phóng của riêng em ấy... Trong suốt thời gian học, và trong trường hợp tốt đẹp nhất, cả sau khi người học đã ra trường. Người thầy hay nhất là người thầy trở thành bạn đường suốt đời của trò.

- Điều đó nghe có vẻ lý tưởng quá! Hình như rất khó để trở hiện thực hóa?

- Theo chỗ tôi được biết, ở những nền GD tiên tiến và uyên thâm, người ta đã cố gắng thiết kế nên những "bài bản" nhất định để giúp cho người làm GD chừng nào đó có thể ít nhiều dựa vào đấy mà làm cuộc khai phá hấp dẫn và khó nhọc của mình mỗi lần với người học.

Ở một số nước phương Tây cái đó được gọi bằng một cái tên rất đẹp và nhiều ý nghĩa: "Liberal arts" mà ở ta có người đã dịch là "Chương trình GD khai phóng" (cũng có lúc đã được dịch là Chương trình GD nền tảng, GD cơ bản, hay GD đại cương ..., nhưng chưa đúng với bản chất sâu xa của chương trình này. Có lẽ cũng vì dịch chưa đúng như thế mà gây ra những hiểu lầm và áp dụng lệch lạc từng gây hại...).

Theo tôi bản chất của chương trình này không phải là nhằm tạo những tri thức được hiểu là "nền tảng", hay "cơ bản". Hay tạo một cái khung được coi là "đại cương" để sau đó xếp các kiến thức cần thiết lên... Không phải như vậy.

Đây là một chương trình có tính gợi mở vào tâm hồn và trí tuệ người học. Chứ không chủ yếu nhằm trang bị kiến thức (dù là kiến thức được coi là nền tảng, cơ bản, khung). Bằng một số môn được thiết kế khéo léo, nó hé cho người học vừa thoáng thấy thế giới quanh mình mênh mông, kỳ lạ, kỳ diệu, vô cùng đa dạng, hấp dẫn, kinh ngạc về thế giới đó....

Vừa lại hé mở cho thấy thế giới bên trong của chính mình, bắt đầu có ý thức về thế giới ấy, tự tò mò về mình, mong muốn và biết cách tự nhận ra mình, tự phát hiện... Đây là một chương trình đầy tính nhân văn và dân chủ, thật hay và thật đẹp.

- Ở Việt Nam thì sao ạ?

- Theo chỗ tôi được biết chẳng hạn, ở Trường ĐH Hoa Sen của chị Bùi Trân Phượng đã có được một chương trình như vậy hoặc tương tự như vậy. Ở Trường ĐH Phan Châu Trinh chưa có được một chương trình rõ ràng như thế, chúng tôi đang định đưa vào từng bước, bắt đầu từ năm học tới.

Thực tế là ở Trường ĐH Phan Châu Trinh vừa qua, tôi đã cố gắng làm việc được với một số sinh viên, từng em; và với một số em sau khi ra trường. Chúng tôi đã trở thành bạn của nhau, thường xuyên theo dõi và giúp nhau trong việc thú vị và khó khăn, là tiếp tục tự phát hiện mình, tự phát triển...

- Như vậy, GD khai phóng phải là một quá trình đòi hỏi sự theo đuổi lâu dài đối với từng cá nhân chứ không thể chỉ gói gọn trong những giờ giảng?

- Giáo dục khai phóng đương nhiên là một nội dung, nhưng trước hết là một tư tưởng, một tinh thần, cho nên nó không chỉ nằm trong các môn học của một chương trình; nó quán xuyến trong toàn bộ quá trình dạy và học (cả sau đó nữa, như đã nói).

Cho nên tinh thần và cả nội dung đó cần được đưa vào trong tất cả các môn học khác, thấm vào đó, bất kể ở ngành nào, và trong tất cả hoạt động của nhà trường. Đặc biệt trong tiếp xúc, làm việc thường xuyên giữa thầy và trò. Vừa qua chúng tôi, và riêng tôi đã cố gắng thực hiện điều ấy.

- Xin ông cho ví dụ về một trường hợp cụ thể?

- Ở ĐH Phan Châu Trinh có một em sinh viên Ê Đê. Tôi gặp và bắt đầu làm việc với em khi em đã vào năm học cuối. Sau một số buổi giảng, một hôm em tìm đến tôi, thổ lộ với tôi rằng là người Ê Đê, vậy mà trước nay em gần như chưa hiểu chút gì, thậm chí chưa hề thật sự suy nghĩ về dân tộc của mình, dân tộc mình là gì.

Là một người Ê Đê nghĩa là thế nào, là thế nào trên thế giới này và ngày nay, những vấn đề của dân tộc mình là gì. Những vấn đề của một người Ê Đê là gì, hôm qua, hôm nay, ngày mai, dân tộc mình hiện đang ở đâu, sẽ đi về đâu trên đất nước và trong thế giới biến động như bão táp hôm nay...

Em bảo rằng những ngày học và làm việc vừa qua với thầy khiến em giật mình, khiến em muốn tự đặt vấn đề về chính mình, xem mình, một người Ê Đê, mình thật sự là ai... Em không còn vô tư, đơn giản, yên bình được như trước nữa, em đã bị khuấy động.

Bị đánh thức, có gì đó rất sâu bên trong đã bị đánh thức dậy, trăn trở mà hạnh phúc, hạnh phúc mà trằn trọc...

Từ đó chúng tôi làm việc với nhau nhiều hơn, trao đổi sách vở, tài liệu, chủ yếu về dân tộc học, nhân học, nhưng tôi không chỉ đưa cho em các sách dân tộc học, nhân học, mà rộng ra về xã hội và ít nhiều cả tự nhiên.

Chúng tôi nói chuyện với nhau nhiều, về những trải nghiệm và suy nghĩ, những ưu tư của tôi đối với Tây Nguyên. Về số phận và con đường của các dân tộc ít người trong thế giới ngày nay, về vấn đề vẫn thường được gọi là vấn đề "thiểu số" trong cuộc sống...

Em nói với tôi về gia đình em, buôn làng em, về chính em, những trằn trọc trước đây là tiềm thức nay đã thành câu hỏi ngày càng nóng cháy trong em...

Rồi em tự tìm cách thu xếp những chuyến điền dã về ngay làng mình, và rộng dần ra, đến các làng Ê Đê khác, trong cả vùng... Rồi lại quay về trong chính gia đình em. Cả trong chính em nữa, tự lục tìm trong chính mình... Tôi hồi hộp theo dõi, vui mừng nhận ra trong em đang hình thành điều gì đó mà tôi muốn gọi là một "lý tưởng".

Em khao khát hiểu về dân tộc mình, trăn trở suy nghĩ về số phận của dân tộc mình trong thế giới biến động dữ dội ngày nay. Em muốn sống và làm việc vì sự tồn tại và phát triển mà em đã hiểu sẽ khó nhọc lắm của dân tộc mình, của chính mình nữa ...

Hiện nay em làm việc ở một viện nghiên cứu về Tây Nguyên. Thầy trò chúng tôi nay ở xa nhau, nhưng vẫn thường xuyên giữ liên lạc với nhau, cùng suy nghĩ, cùng làm việc, cùng trăn trở ... Gần đây em vừa báo cho tôi đề tài nghiên cứu em đăng ký với viện của em: "Về sự đứt gãy văn hóa trong buôn làng Ê Đê hôm nay, trong toàn cầu hóa và hội nhập".

Tôi thường xuyên theo dõi em, không chỉ để tiếp tục giúp em mà thật sự còn để tự mình học. Là người đã gắn bó lâu dài với Tây Nguyên, tôi thấy tôi học được rất nhiều từ khi cùng làm việc, cùng "tìm" với em, về chính Tây Nguyên mà tôi ngỡ đã biết hết.

Vậy đó, người thầy luôn được học thêm, giàu có thêm suốt đời, vì dạy tức là cùng người học khám phá từng con người, và chẳng còn gì đẹp đẽ, sâu sắc, vô tận cho bằng.

-Nếu GD là sự kết hợp giữa thầy và trò để khám phá những tiềm năng thực sự, để cho bản thân mỗi người tin rằng bản thân mình là có ích, có nghĩa lý trên cuộc đời thì GD cũng sẽ giải quyết được sự vô vị, vô nghĩa mà người ta cảm thấy không ít lần trong đời?

- Đó gọi là GD lý tưởng cho con người. Nhưng vậy thì "lý tưởng" là gì, và cần GD lý tưởng như thế nào. Tôi không tin rằng ở mỗi người thật sự có cái ta gọi là lý tưởng nếu người ấy chỉ nghĩ đến một lý tưởng chung chung, mơ hồ (và kỳ vậy, lại thường rất to tát), nếu người ấy chưa thật sự tự biết mình là gì trong cuộc đời.

Mình làm gì là tốt nhất, hợp với chỗ đặc sắc riêng có của mình nhất, để cống hiến nhiều nhất, tốt nhất cho cuộc sống, và từ đó có một cuộc đời đáng sống, hạnh phúc.

Nghĩa là có một khát vọng, nồng cháy, của cá nhân, của riêng mình cho cái chung, dũng cảm và tha thiết đeo đuổi nó đến cùng. Đó là cách để con người không cảm thấy cuộc sống của mình trở nên vô nghĩa, không những chỉ đến và đi như cát bụi, mà còn để lại.

- Xin cảm ơn ông vì cuộc trò chuyện rất thú vị.

Thu Nhi (thực hiện)

BT. Nhà văn gửi trực tiếp cho pleikucafe.com; bài đã đăng trên VNN; đầu đề là của BTV.

Bình chọn bài viết
Điểm trung bình : Tổng điểm : 5 / 2
Bình chọn :
Đánh giá bài viết
Đánh giá bài viết
Họ và tên :
Email :
( Email này sẽ được ẩn )
Nội Dung :
 

Tin mới hơn
Tin cũ hơn