PLEIKU XUA VA NAY|PLEIKU XOM CHO NHO LE LOI | PleikuCafe | Nguoi yeu Pleiku | Tin tuc Pleiku | Con nguoi Pleiku | Que huong Pleiku | Cafe Pleiku

Nhiều khi tôi cũng muốn viết một đôi dòng về cái làng quê ở Gia Lâm của bố, nhưng thú thực tôi được bao nhiêu tuổi thì cũng bằng ấy năm tôi sống trong miền Nam. Vì vậy, tôi không thể đọc "Trong luỹ tre xanh" của nhà văn Toan Ánh và nghe bài hát "Làng tôi" của nhạc sĩ Chung Quân để viết về cái làng quê ấy được! Tôi đành viết về cái xóm chợ mà tôi đã sống ở đó nhiều năm nhất trong thời niên thiếu, xem nó như cái làng quê thứ hai vậy.

 

Không biết chính xác Pleiku có bao nhiêu cái chợ? Vì thật ra rất đơn giản, chỉ cần có một nhóm người gánh rau dưa, thịt cá, hoa quả… ngồi tập trung lại ở đâu đó thì đã có thể manh nha hình thành một cái chợ rồi! Năm 1961, gia đình chuyển đến Pleiku, tôi chỉ biết đến tên 3 cái chợ : Chợ Nhỏ đường Lê Lợi, chợ Chùa đường Sư Vạn Hạnh và chợ Mới trên đường Võ Tánh, chưa có chợ Thần Phong, chợ Phù Đổng hay chợ Hoa Lư...

Đường Phó Đức Chính xưa, nay là đường Nguyễn Văn Trỗi. Ảnh tư liệu trước 1975

Lúc mới đặt chân đến Pleiku, nhờ một người quen chỉ chỗ, gia đình tôi tạm thuê ở trong xóm Am Bà, đường Phó Đức Chính. Gọi là tạm nhưng thời gian cũng đủ để tôi kết bạn và cùng những đứa trẻ con hàng xóm cùng lứa tuổi, rủ nhau đến trước Ty Ngân khố (Ngân hàng Nhà nước hiện nay) và Ty Kiến thiết (nay là Cục quản lý vốn Nhà nước), để bắt dế ở những mô đất ven đường cao hơn hẳn mặt đường khoảng trên một mét (chứ chưa bị san phẳng như ngày nay); hoặc theo thằng Thọ (Thọ Kim Linh) vào “lục soát” những chiếc xe cũ, hỏng trong khuôn viên Ty Công chánh (Sở Giao thông Vận tải hiện nay). Chúng tôi vào trong chỗ các chiếc xe hỏng ấy thật dễ dàng vì ông ngoại của Thọ có nhà ở trong Ty, đứa thì lấy các tấm lắc bình ắc quy hỏng để nấu chảy bằng cái lon sữa bò rồi đổ vào cái đít bát, đúc thành hòn chì chơi đáo, đứa thì vào trích mủ mấy cây cao su ngay sát đường Trịnh Minh Thế (mấy cây cao su lâu năm này có lẽ ngày trước người Pháp họ trồng thử nghiệm xem có hợp với đất bazan không chăng?), để luyện thành những trái banh chỉ to bằng quả bóng bàn mà chơi. Hoặc có hôm, bọn con gái trong xóm rủ tôi theo con đường mòn băng xuyên qua Ty Kiến thiết để chơi cầu tuột, xích đu và bập bênh tại vườn trẻ Ấu Trĩ viên, nằm ngay sau Toà Hành chính tỉnh (nay là cái hoa viên sau lưng UBND tỉnh)... Gia đình tôi ở xóm Am Bà được vài tháng thì bà Hai, người chuyên nghề gánh nước mướn tại cái bơm lắc tay ngay sau Am Bà, giới thiệu cho bố mẹ tôi xuống hẻm chợ Nhỏ Lê Lợi mua lại căn nhà của một người muốn bán vì đơn vị của ông ta thuyên chuyển đi chỗ khác.

Thế là cả nhà tôi đành phải xa ánh đèn điện từ cái bóng tròn vàng vọt, nhưng dù sao cũng là có điện dùng, để xuống ở cái nơi chưa hề có điện. Mãi đến năm 1970, tôi vẫn ngồi học bài dưới ánh đèn dầu nhưng bù lại, mẹ tôi được ở gần chợ để bán giá sống, dưa cải muối chua, cà pháo muối... các món dân dã Bắc Kỳ. Cũng chẳng có cách lựa chọn nào khác, vì sau khi đến Pleiku được vài tháng gì đó mẹ tôi đã kịp sinh đứa thứ năm tại Dân Y viện, nên người phải bán rau dưa để phụ vào suất lương ít ỏi của bố tôi. Sao hồi ấy, các cụ đẻ nhiều thế không biết? Mỗi lần Tết đến Xuân về, các ông bà bạn của bố mẹ tôi lại có dịp chúc nhau: Đầu năm sinh trai, cuối năm sinh gái, thăng quan tiến chức… Có vẻ câu ấy hợp ý bố tôi lắm, vì con thứ tám mới là út của ông.

Đường xuống chợ Nhỏ hẻm Lê lợi ngày ấy đã được trải nhựa, đi qua hẳn nhà tôi một đoạn. Nguyên do là phía dưới nhà tôi có cái nhà với sân vườn rộng mát của một ông đốc công thuộc Ty Công chánh nên đã “bảo” nhà thầu trải nhựa con hẻm này, đến ngay trước cổng nhà ông. So với bây giờ, với cách thức “nhà nước và nhân dân cùng làm” để lát bê tông hoặc trải nhựa các ngõ hẻm, thì cái hẻm to như hẻm Lê Lợi (nay được đặt tên là đường Phùng Hưng) được tráng nhựa là chuyện bình thường. Nhưng ở  những năm 60 của thế kỷ trước, xe Jeep A1, A2 và xe Dodge của quân đội phải đeo cái rọ bằng xích sắt quanh bánh xe mới chạy được trên các con đường đất vừa dốc vừa lầy lội và trơn trượt của Pleiku ấy, mới thấy hết cái công của người đã giúp cái hẻm này được tráng nhựa.

Phía sát bên cạnh hẻm chợ Nhỏ Lê Lợi và giáp với trường TH Pleiku thời mới thành lập là bãi đậu xe tạm của quân đội, các chú GI vẫn thường xuống xe tại chỗ này để ra phố Diệp Kính; còn phía bên ngã ba đường Lê Lợi- Yersin là cái nghĩa địa cũ có mấy ngôi mộ lâu năm nằm sát lề đường; cạnh đó là xóm bán than với cây vông cổ thụ có cái am cô Chín - cái nghĩa trang này mãi đến năm 1970 mới bị di dời, còn cây vông thì mãi đến 1990 mới bị chặt vì nó tự chết khô. Cái hẻm chợ Nhỏ tuy đã được trải nhựa sạch sẽ là thế, nhưng hồi ấy chưa bao giờ tôi có thể đi qua chỗ họ họp chợ được vì hàng quán và người mua người bán choán cả lòng đường một đoạn dài. Tôi buộc phải đi vòng vào trong các hẻm nhỏ bên cạnh để đi ra đường Lê Lợi…

Đến năm học đệ thất niên khóa 1965-66 (lớp 6 bây giờ), tôi đã đủ lớn để có thể giúp việc nhà, nên hàng ngày sau khi quay nước giếng, chà xát đậu xanh cho mỏng vỏ để làm giá sống hoặc nhặt cuống cà pháo, rửa rau dưa,... giúp mẹ cho đến sát giờ học, tôi mới cuốc bộ đến trường, Buổi học sáng thì đi băng tắt xuyên qua khu vực các cây thông trong khuôn viên nhà thờ Thăng Thiên, những buổi học chiều thì đi theo đường Yersin râm mát... Khi nhà của Mãnh (con của ông đại lý sách báo Huỳnh Châu), bạn cùng lớp tôi, dọn nhà về ở cổng khu Tu bổ (khu Tạo tác, nay là trụ sở của Công ty Xăng dầu Bắc Tây Nguyên), tôi thường đi đường Yersin hơn để đến rủ nó đi học.

Điện thắp sáng lúc ấy, chỉ mới đến được các nhà ngoài mặt đường Lê Lợi phía gần trường Minh Đức. Đêm đến gần như nhà nào cũng phải thắp sáng bằng cái đèn toạ đăng vàng khè, chỉ có các nhà buôn bán mới thắp đèn măng sông sáng choang. Đến lúc giá dầu hoả tăng, họ bảo nhau mua dầu gas oil (dùng để chạy xe GMC) mà thắp cho rẻ. Đèn thắp bằng loại dầu này tuy rẻ hơn có điều nó cũng nhiều khói hơn nên nhanh phải rửa bóng đèn hơn. Về việc này, đã có ai đó truyền bá kinh nghiệm: bỏ ít muối vào dầu gas oil để thắp cho đỡ khói (!). Bố tôi thỉnh thoảng lại đem về nhà một ít pin, loại dùng cho máy điện đàm PRC 10, PRC 25.... Tôi nghe mấy thằng bạn đánh bi đánh đáo truyền cho rằng: cứ mỗi tép pin là 1,5 volt nên đã đấu nối các thỏi pin lại thành 72 volt đủ để thắp sáng được cái bóng tuýp 3 tấc vào lúc ăn cơm tối cho sáng sủa…

Lúc gia đình tôi mới dọn xuống xóm chợ Nhỏ, nhà cửa còn thưa thớt lắm. Từ nhà mình, tôi có thể nhìn thấy núi Hàm Rồng ở hướng Nam; còn phía bên kia đồi Thiết giáp, có thể thấy rõ cái dẫy nhà mà sau này nghe đâu ông Tướng Tư lệnh vùng hồi đó đã cho xây dựng và dùng nó để làm “Trung tâm dưỡng quân”. Tuy vậy,  cái trại này tồn tại không được bao lâu!

Xóm chợ Nhỏ phía gần con suối lúc bấy giờ là xóm của khá nhiều người có quan hệ họ hàng bà con với nhau. Họ rời quê Bình Định lên đây với nghề làm bún. Ban ngày họ ngủ, chiều tối mới quãng 7 giờ đã đóng cửa tắt đèn, để đến đêm, khoảng 11 giờ thì thức dậy xay gạo, giã gạo làm bún. Mấy ngày đầu mới dọn nhà đến đây, tôi chưa quen với tiếng chầy giã gạo thình thịch nên khó ngủ, nhưng sau thì quen dần, không để ý đến nữa. Làm bún tuy vất vả nhưng bù lại thu nhập rất khá. Ngày nay, có muốn cũng không còn nghe tiếng chầy giã gạo đêm khuya nữa, vì dân làm bún xóm này đã điện khí hoá toàn bộ dây chuyền! Cái trạm biến điện hiện nay chỉ cách nhà tôi cũ độ mười mét…

Các trường học cho học sinh nghỉ hè nhằm vào mùa mưa, nên tôi có thêm nhiệm vụ đem củi và măng tươi lên trải trên mái tôn nhà lợp bằng tôn Mỹ dầy bền để phơi khô. Củi được phơi tất nhiên sẽ dễ đun và ít khói hơn (thời ấy đa số người dân Pleiku dùng bếp than và bếp củi chứ chưa ai xài bếp điện, bếp ga như bây giờ), còn măng khô là món quà dân dã dùng để biếu bà con mỗi lần bố tôi đi Sài Gòn. Nhưng khổ nỗi thời tiết mùa mưa bão Tây Nguyên, chợt nắng chợt mưa, nên có khi tôi phải đem cả sách vở lên mái nhà vừa đọc vừa canh chừng măng, củi... Một hôm, vào dịp hè của năm tôi học xong lớp đệ lục (lớp 7), bố tôi đi Sài Gòn và gặp lại được người bà con cùng quê ngoài Bắc. Ông trở về với lời hứa của người bà con ấy: sẽ nhận nuôi tôi ăn học tiếp, nếu tôi học xong được bậc trung học... Từ dạo ấy, mỗi lần chiếc máy bay C130 cất cánh từ sân bay Cù Hanh bay ngang qua nhà, tôi lại thả giấc mộng “vào Sài Gòn học” theo nó cho đến khi nó mất dạng ở phía trời xa.

Bây giờ xóm chợ Nhỏ Lê Lợi đã khá khang trang sạch sẽ, người ta không còn họp chợ choán lòng đường nữa.